به گزارش پایگاه خبری تحلیلی گیل رسا، در هیاهوی همیشه داغ قانونگذاری، انتخابات و تصمیمات کلان کشور، نهادی هست که نامش همیشه با «تایید یا رد»، «تفسیر یا نظارت» گره خورده است. شورای نگهبان، همان سنگ محک دائمی قوانین، که برای برخی رازدار و برای برخی دیگر، تضادها و سوالهایی را به همراه داشته؛ اما این شورا چگونه کار میکند؟ ابزارهایش چیست و چگونه پاسخ افکار عمومی و پرسشهای روز را میدهد؟
الف. ابزارها و وظایف تخصصی: مراقبت، تفسیر، تدبیر
۱. نظارت دائمی بر همه قوانین و مقررات
جمهوری اسلامی در ساختار بیسابقه قانونگذاری، اطمینان حاصل کرده که هیچ مصوبهای بدون عبور از فیلتر شورای نگهبان اجرایی نشود. نه تنها همه قوانین مجلس، بلکه مصوبات دولت و شوراها (بر اساس اصل ۸۵، ۱۳۸ و اصول ۱۰۰ تا ۱۰۵ قانون اساسی) باید از منظر شرع و قانون اساسی بررسی شوند. این اصل نظارتی یا «نگهبانی»، عمومیت دارد تا هیچ جایی برای تصویب قانونِ ناسازگار با اسلام یا قانون اساسی باقی نماند. اینگونه است که شورای نگهبان «حافظ حقوق ملت» و «ضامن اسلامیت قانون» لقب گرفته است.
۲. تفسیر قانون اساسی، ابزار رفع ابهام
یکی از ابزارهای منحصربه فرد شورای نگهبان، حق تفسیر اصول قانون اساسی (اصل ۹۸) است؛ موضوعی بسیار کلیدی، چون قوانین اساسی همواره کلی و گاهی مبهم نگاشته میشوند و نمیتوانند همه مسائل پیچیده آینده را پیشبینی کنند.
«تفسیر به معنای استخراج مراد قانونگذار و رفع ابهامات است و ضروری است، زیرا قوانین اساسی معمولاً کلی و مختصرند و توان پیشبینی همه مسائل پیچیده اجتماعی را ندارند. تفسیر باید محدود و در موارد ضروری باشد تا از تغییرات بیرویه قانون اساسی جلوگیری شود.»
فقط مقامات عالی و مخصوصاً ریاست سه قوه یا رهبری و اعضای شورا میتوانند درخواست تفسیر بدهند. شورای نگهبان با بررسی دقیق، پس از طی این روند، نظر نهایی و لازمالاجرا درباره معنای اصل مورد بحث را اعلام میکند.
۳. نظارت دقیق بر انتخابات؛ صیانت از جمهوریت و سلامت انتخابات
شورای نگهبان فقط حافظ قانون نیست؛ بلکه نگهبان “انتخابات” نیز هست. طبق اصل ۹۹ قانون اساسی، “شورا بر انتخابات مجلس خبرگان رهبری، ریاست جمهوری و مجلس شورای اسلامی و مراجعه به آرای عمومی نظارت دارد.”
این نظارت، از زمان ثبتنام داوطلبان تا روز تعیین صحت انتخابات ادامه دارد و شورای نگهبان همواره کوشیده از «سلامت»، «عدالت» و «قانونمندی» روند انتخابات صیانت کند.
برخی تصور میکنند شورا باید انواع موانع قانونی و شرعی را نادیده بگیرد و همه را برای انتخابات تایید کند، در حالی که مأموریت شورا صرفاً التزام داوطلب به قانون اساسی، ولایت فقیه و ارزشهای جمهوری اسلامی است—چیزی که بارها افکار عمومی درباره آن سوال داشته است.
ب. تفاوت نظارت شرعی و قانونی؛ نهادی بینظیر در جهان
در دنیا، بسیاری کشورها نهادی برای تطبیق قوانین با قانون اساسی دارند (مانند دادگاه عالی آمریکا یا شورای قانون اساسی فرانسه)، اما نظارت شرعی شورا ویژگی کاملاً بومی و ایرانی است؛
فقهای شورا هر مصوبهای را با “احکام اسلام” میسنجند و اگر حتی یکی از فقها مصوبه را مغایر بداند، باید اصلاح شود—به همین خاطر شورا را «محافظ مرز دین» خواندهاند.
«قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، شیوه بهتری را در این خصوص برگزیده است؛ زیرا دادگاه قانون اساسی در کشورهایی که وظیفه تفسیر قانون اساسی را برعهده دارد، یک مرجع قضایی صرف بوده و زیرمجموعه یکی از قوای حاکم است، اما شورای نگهبان در نظام ما، نهادی مستقل است که خارج از تشکیلات سهگانه کشور فعالیت میکند.»
ج. پاسخ به مهمترین پرسشهای افکار عمومی و نخبگان
۱) چرا باید یک نهاد مستقل بر همه مصوبات نظارت کند؟
پاسخ روشن است: “پاسداری از ارزشها و حقوق ملت و جلوگیری از سلیقهای یا سیاسیشدن قانونگذاری.” اگر این پاسداری نبود، مصوبات (حتی با رأی اکثریت) میتوانستند به راحتی مغایر قانون اساسی یا شریعت باشند و حقوق مردم را خدشهدار کنند.
۲) آیا شورای نگهبان مانع آزادی مجلس و اراده مردم نیست؟
واقعیت این است که مجلس، نماینده ملت است اما در چارچوب اسلام و قانون اساسی. شورای نگهبان نه مانع رأی مردم، بلکه حافظ آرمانها و خواست بلند ملت در قانون اساسی است (اصل ۷۱ و ۷۲).
۳) چرا شورا فقط داوطلبان خاصی را برای انتخابات تایید میکند؟
بر اساس اصل ۹۹ و دیگر قوانین، شورای نگهبان موظف به بررسی “صلاحیت شرعی، قانونی و التزام عملی به نظام” است—نه سلیقه سیاسی یا جناحبندی.
«نظارت شورای نگهبان استصوابی است تا صلاحیت داوطلبان را راستیآزمایی کند، زیرا سلامت انتخابات یعنی قانونیبودن نامزدها، نه صرفاً تعدد نامها.»
۴) تفسیر شورا الزامآور است یا فقط یک توصیه؟
تفسیر شورای نگهبان (اصل ۹۸)، تنها تفسیر رسمی و لازمالاجراست و همه قوای سهگانه موظف به اجرای آن هستند. (برخلاف تفسیر حقوقی یا علمی استادان و قضات که الزام قانونی ندارد).
د. چالشها و دستاوردها؛ وجهه ملی و نگاه رهبران
شورای نگهبان همواره آماج حملات بیرونی و بعضاً داخلی بوده؛ چرا که وجود یک ناظر فرا قوا، مانع برخی سوءاستفادهها و گاهی خلافکاریهای پنهان است. حتی اگر سیبل خبرساز شدنها شود، بصیرت در راهی که میرود دارد و هیچوقت صرفاً درگیر مصلحتسنجی سیاسی نمیشود.
رهبر معظم انقلاب نیز بارها هشدار دادهاند:
«تضعیف شورای نگهبان یعنی تضعیف اساس جمهوری اسلامی، تضعیف قانون اساسی و تضعیف انتخابات»
و تصریح فرمودهاند که: «تخریب شورای نگهبان، تخریب انتخابات است، تخریب مجلس است… دشمن این را میخواهد و برخیها ملتفت نیستند چه میکنند.»
هـ. نتیجه؛ نهادی برای فرداها
امروز شورای نگهبان با تجربه بیش از ۴۰ سال، هزاران مصوبه و دهها انتخابات، در کنار نظارت بر قوانین، خود در آزمون پاسخگویی، قانونگرایی و روزآمدی قرار دارد. شورا نهادی است که هر چه سنش و تجربهاش بالاتر میرود، بیشتر آمادهی شنیدن نقدها، اصلاح مسیرها و اقتباس از آموزههای روز است؛ اما هرگز نباید اصل نگهبانی از شریعت و قانون اساسی را رها کند.
شورای نگهبان، بنا نیست نردبانی برای عبور از جمهوریت یا اسلامیت شود؛ بلکه پاسدار همزمان حقوق ملت و ارکان دین است. این نهادی است که اگر نباشد، سنگ بنای جمهوریت و اسلامیت هر دو سست خواهد شد؛ همانطور که متن قانون اساسی و وصیتنامه امام تا امروز گواهی دادهاند.
و این است پاسخ به همه پرسشها: « شورای نگهبان، نه یک مانع؛ بلکه ستون خیمه قانون، دین و جمهوریت است.»
ثبت دیدگاه