به گزارش گیل رسا از رشت، امروز، ۲۱ تیرماه، به نام روز ملی عفاف و حجاب در تقویم رسمی جمهوری اسلامی ایران ثبت شده است؛ روزی که یادآور یک ارزش بنیادین در فرهنگ ایرانی-اسلامی است. اما عفاف و حجاب تنها یک الزام شرعی یا یک عرف تاریخی نیست؛ بلکه مسئلهای استوار بر منطق، عقلانیت، جامعهشناسی و روانشناسی اجتماعی که کیفیت زندگی فردی و جمعی را به شکل بنیادین متأثر میسازد.
بازتابها و وضعیت امروز جامعه
شاید این روزها بیش از گذشته، مسئله حجاب و عفاف در صدر تحلیلها و مباحثات اجتماعی قرار گرفته باشد؛ بخشهایی از جامعه با نرخهای متفاوتی از رعایت پوشش ظاهر میشوند: از حجاب کامل تا الگوهای متنوع کمحجاب یا بیحجاب.
در کنار این رنگارنگی ظاهری، بسیاری از متخصصان علوم اجتماعی و روانپزشکان بر آفتهای اجتماعیِ اشاعه بیبندوباری و ولنگاری پوشش هشدار دادهاند؛ از افزایش آسیبهای خانوادگی، تضعیف نهاد خانواده، رشد نگرانکننده آمار طلاق، کوتاهشدن عمر روابط، تا تعمیق ناامنی روانی و اجتماعی.
برخی، حجاب را یک سلیقه یا انتخاب فردی تقلیل میدهند اما واقعیات میدانی چیز دیگری میگوید: جامعه بدون مرزهای شفاف عطوفت و حیا، نهایتاً دچار تهدیدهای دامنهدار در حوزههای سلامت روان، امنیت اجتماعی، اقتصاد و حتی سیاست میشود.
عفاف و حجاب در آینه آیات قرآن
خاستگاه اصلی مفهوم حجاب، در قرآن کریم و تعالیم انبیای الهی نهفته است. قرآن، نه صرفاً به پوشش ظاهری، که به «عفاف» به مثابه روح و جوهره سلامت روانی، اخلاقی و اجتماعی بشر تأکید دارد:
آیه ۳۰ و ۳۱ سوره نور:
«قُل لِّلْمُؤْمِنِینَ یَغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ وَیَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ… و قُل لِّلْمُؤْمِنَاتِ یَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصَارِهِنَّ وَیَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَلا یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ…»
(ای پیامبر! به مردان مؤمن بگو چشمهای خود را فروگیرند و دامن خویش را حفظ کنند… و به زنان مؤمن نیز بگو چشمهای خود را فروگیرند و دامن خویش را حفظ کنند و زینتهای خود را آشکار نکنند…)
این آیات، اگرچه به پوشش و رفتار میپردازند، مفهوم مهمتری به نام «خودنگهداری، خویشتنداری و حفظ حرمت خود و دیگران» را گوشزد میکند. عفاف، پیش از آنکه پوششی بر سر یا روسری بر دوش زن یا مرد باشد، حصاری است بر اندیشه، نگاه و رفتار که سلامت جامعه را تضمین میکند.
تجربه عینی: آسیبهای ترک عفاف
در ماهها و سالهای اخیر، مطالعات متعددی در حوزه آسیبهای اجتماعی پیرامون حجاب و عفاف در فضای جامعه شهری ایران صورت گرفته است.
آمار نزاعهای خیابانی، آزار و اذیتهای خیابانی، احساس ناامنی زنان جوان در فضاهای عمومی، و همچنین تضعیف ساختاری خانواده، سیاستگذاران را به تأمل دوباره درباره اهمیت عفاف و حجاب رسانده است. بر اساس تازهترین پیمایشهای اجتماعی، درصد قابل ملاحظهای از زنان و حتی مردان جامعه ایران، در پاسخ به این سؤال که «تأثیر عفاف عمومی در امنیت روانی و اجتماعی را چگونه ارزیابی میکنید؟»، این ارزش را حیاتی توصیف کردهاند.
زنان بسیاری اذعان دارند که فقدان حدود و مرزهای رفتاری و پوششی، آسیبهای گوناگونی همچون نگرانی از تعرض، تحقیر اجتماعی، یا حتی فرصتسوزی را در پی داشته است.
یکی از دختران دانشجو در گفتوگو با خبرنگار ما تأکید میکند:
«پوشش اختیاری که مرز نداشته باشد، نهتنها آزادی نمیآورد، بلکه استرس و نگرانی و رقابت بیمارگونه برای جلب توجه را بالا میبرد. از طرفی، مرز نداشتن، نوعی خشونت خاموش روانی است.»
یک مادر رشتی نیز میگوید:
«من وقتی مطمئن باشم دختر و پسرم در محیطهای اجتماعی سالم و شریف هستند، آرامش دارم. هیچ دلخوشی بالاتر از این نیست.»
عفاف و حجاب؛ ضرورت یک زندگی سالم
عفاف گمشده هویت عصری است که در آن بیمهری و خشونت علیه زنان و حتی مردان، به واسطه رسانهها عادیسازی شده است.
در غرب، تحقیقات دانشگاه ملی استرالیا (۲۰۲۳) و دانشگاههای اروپایی نشان داده دور شدن از اصول عفاف و اشاعه روابط بیمرز، موجب بالارفتن نرخ تنهایی اجتماعی، افسردگی جوانان و کاهش استحکام و دوام خانوادهها شده است.
در جامعه اسلامی، حدود پوشش مرد و زن، عامل مصونیت از سالبههای اجتماعی بسیاری محسوب میشود. حجاب و عفاف، به دور از افراط و تفریط، نشانگر پایبندی به یک نظم جمعی و هویت ملی است؛ مرزی که جامعه را از بیهویتی و خطرهای اخلاقی و روانی حفظ میکند.
حکمت اجتماعی حجاب
چرا باید عفاف و حجاب باشد؟ این سؤال را اول باید فارغ از روایتهای رسمی و کلیشهای، و مبتنی بر منطق زیستشده امروز پاسخ داد:
-
الف. حریمدارکردن روابط انسانی: به گواه قرآن، مرزهای رفتاری، موجب آرامش خاطر همگان است؛ همانگونه که در سوره احزاب، آیه ۵۹ آمده:
«یَا أَیُّهَا النَّبِیُّ قُل لِّأَزْوَاجِكَ وَبَنَاتِكَ وَنِسَاءِ الْمُؤْمِنِینَ یُدْنِینَ عَلَیْهِنَّ مِن جَلَابِیبِهِنَّ ذَلِكَ أَدْنَى أَن یُعْرَفْنَ فَلَا یُؤْذَیْنَ…»
(اي پيامبر! به همسران و دخترانت و زنان مؤ منان بگو جلبابها (روسري هاي بلند) خود را بر خويش فرو افكنند، اين كار براي اينكه (از كنيزان و آلودگان) شناخته شوند و مورد آزار قرار نگيرند…)
-
ب. حفظ شخصیت زن و مرد: حجاب، کرامت انسان را بر اساس نگاه الهی تعریف میکند؛ نه بر مبنای زیبایی ظاهری یا مصرف رسانهای.
-
ج. تقویت بنیان خانواده: عفاف موجب کاهش طلاق عاطفی و خیانت، و حفظ صمیمیت و امنیت در خانواده میشود.
-
د. سلامت اجتماعی و روانی: بررسیهای میدانی مدارس و دانشگاهها نشان داده، محیطهایی با رعایت عفاف عمومی، از آرامش، همدلی و تمرکز بیشتر دانشآموزان و دانشجویان در تحصیل برخوردارند.
سیر تحولات و چالشها
نباید فراموش کرد که حجاب و عفاف صرفاً موضوعات سطحی نیستند؛ بلکه بخشی از «سبک زندگی» ملت ایراناند. چالشها در این مسیر، از جمله حمله سنگین رسانههای جهانی، افزایش هجمههای فرهنگی و تلاش برای عادیسازی بیبندوباری در فضای مجازی، را نباید ساده شمرد.
از سوی دیگر افراط و رفتارهای تند یا تحقیرآمیز نسبت به افراد کمحجاب نیز نهتنها سودی ندارد، بلکه آسیب جدی به مفهوم اصیل این ارزش وارد میکند.
راهحل، اعاده «گفتمان اخلاقمحور و آرام عفاف» و تبیین حکمتهای عمیق اجتماعی و وجودی حجاب، متناسب با نیاز روز و جوانان است؛ به زبان علم، منطق، تجربه و استدلال.
عفاف و حجاب، ارزشی زنده، جزئی از میراث بشری و تکیهگاهی برای سلامت فرد و جامعه است؛
این دو، نه نماد تحمیل یا تنگنظری، که تضمینکننده امنیت روانی، آرامش خانواده، و استواری اخلاقیاند؛
همافزا با آزادی عقلانی انسان و رشد اجتماعی، نه برخلاف آن.
روز ملی عفاف و حجاب، فرصت بزرگی است برای بازخوانی هویت و آیندهای که میخواهیم بسازیم؛
جامعهای با مرزهای روشن، با کرامت زن و مرد، و با آرامشی که نتیجه عفاف عمومی است.
روز ملی عفاف و حجاب، اگر به درستی فهم و ترویج گردد، ضامن پایداری سلامت روان، اخلاق و آینده نسلهای این سرزمین خواهد بود.
ثبت دیدگاه